گزارش نشست زبان فارسی، توانایی‌ها و بایستگی‌ها
نشست «زبان فارسی، توانایی‌ها و بایستگی‌ها» روز پنجشنبه دهم دی ماه در سالن اندیشة پژوهشگاه علوم انسانی برگزار شد.
 
زبان فارسی، توانایی‌ها و بایستگی‌ها
 
نشست «زبان فارسی، توانایی‌ها و بایستگی‌ها» روز پنجشنبه دهم دی ماه در سالن اندیشة پژوهشگاه علوم انسانی برگزار شد. در این نشست، علاوه بر استادان کارگروه‌های مختلف، استادان گروه زبان‌شناسی نیز حضور داشتند. ابتدا آقای دکتر موحدی –دبیر نشست و رئیس گروه زبان و ادبیات فارسی شورای بررسی متون- ضمن تشکر از آقای دکتر قبادی –رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی- به استادان گروه زبان‌شناسی خیر مقدم گفتند و حضور استادان گروه زبان‌شناسی را برای بررسی مسائل فارسی مغتنم دانستند، ایشان، با مقدمه‌ای در باب توجه به زبان فارسی، چالش‌های آن و اهمیت آن–که در جلسة قبل مطرح شده بود- خاطر نشان کرد که بحث درخطر بودن یا نبودن زبان فارسی و برنامه‌ریزی برای آن، ضروری است و در ادامه، از آقای دکتر کریمی دوستان – عضو هیئت علمی گروه زبان‌شناسی دانشگاه تهران و رئیس گروه زبان شناسی شورای بررسی متون - دعوت کردند در جایگاه سخنران حاضر شوند.

 

 
 
آقای دکتر کریمی دوستان دربارة مفهوم زبان فارسی به این موضوع مهم اشاره کردند که به زبان به عنوان پدیدة توانش انسان توجه می‌شود اما تشخیص این نکته که منظور از زبان فارسی، خط فارسی، گفتار فارسی یا زبان فارسی ادبی و روزمره است مهم است و اینها نباید با هم خلط شود، همچنین پاسخ به پرسش‌هایی را نظیر فرسایش زبان فارسی چیست؟ زبان به چه دلیل فرسایش پیدا می‌کند؟ نشانه‌های فرسایش زبان چه هستند؟ در تعریف دقیق فرسایش زبان ضروری دانستند و با قاطعیت گفتند زبان فارسی درخطر نیست؛ زیرا زبان فارسی زبانی است که در موقعیت های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... کاربرد دارد، زبان رسمی حداقل سه کشور است، در دانشگاه استفاده می شود، زبان سیاستمداران است و... همة آن نشان دهندة این است که زبان فارسی دچار رکود نیست، در حالی‌که زبان‌های درخطر، مانند زبان پهلوی، زبان‌هایی هستند که یا بدان تکلم نمی‌شود یا تعداد کمی به آن زبان صحبت می‌کنند.
  آقای دکتر کریمی دوستان در بخش دوم سخنرانی خود به پدیدة تغییر زبان از دو جنبة فرم و معنا اشاره کردند و گفتند؛ برای مثال تعریف کلمات با کلاس، آب و... از لحاظ معنا، در نظر افراد مختلف متفاوت است و در ادامه، به این پرسش اشاره کردند که با تغییر فرم و معنا، زبان چگونه ثابت می‌ماند؟ و پاسخ دادند چون ثابت ماندن زبان غیر ممکن است، پس باید پدیدة زبان و نحوة شکل‌گیری زبان فارسی را بشناسیم و بدانیم آیا زبان در موقعیتی است که دارد از بین می‌رود؟ سپس به این موضوع اشاره کردند زبان فارسی در موقعیتی نیست که از بین برود اما برنامه ریزی برای آن، ضروری است، سپس ادامه دادند زبان، پدیدة طبیعی مانند درخت است که می‌شود برای بخش‌هایی از آن،  برنامه‌ریزی کرد. ایشان در ادامه، برای روشن تر شدن بحث، مثال های دیگری مطرح کردند و گفتند پیشینیان هم با جایگزینی واژه‌هایی که ابتدا مقبول مخاطبان نبوده برای زبان، برنامه‌ریزی کردند که در آن زمان هم با مخالفت روبرو شده بود؛ برای مثال به جایگزینی واژه‌هایی مانند «باشگاه» به جای کلوپ یا «شهرداری» به جای بلدیه اشاره کردند که در آن زمان هم افراد معروفی مانند صادق هدایت با آن مخالف بودند اما با کاربرد زیاد، این واژه ها رایج و مقبول شد.
آقای دکتر کریمی دوستان در ادامة سخنان خود به دو راهکار برای تقویت زبان فارسی اشاره کردند؛ ابتدا تقویت موقعیت‌های زبان فارسی یعنی تقویت زبان سیاستمداران، موسیقی، اقتصاد  و... و دوم ایجاد گرایش‌های دیگر در زبان فارسی و در این مورد به رشته‌های دیگر نظیر زبان انگلیسی و گرایش های گوناگون آن مانند آموزش زبان انگلیسی و ... اشاره کردند و گفتند یکی از موارد مهمی که باید برای آن برنامه‌ریزی شود، ایجاد رشتة دانشگاهی با نام آموزش زبان فارسی است که در حال حاضر فقط یک رشته یعنی آزفا (آموزش زبان فارسی به غیر فارسی زبانان) وجود دارد که آن هم متولی مشخصی ندارد، درحالی‌که برای آموزش زبان فارسی تقویت یک رشتة دانشگاهی که چهار مهارت اصلی در آن آموزش داده شود ضروری است، علاوه بر آن، خوانش رمان فارسی، شعر، نمایشنامه نیز به تقویت زبان کمک خواهد کرد. آقای دکتر کریمی دوستان، در پایان، دربارة اهمیت همکاری ادیب و زبان‌شناس گفتند ادیب و زبان شناس باید به یکدیگر کمک کنند و هر ادیبی که با زبان‌شناس، یا هر زبان‌شناسی که با ادیب مخالف بود باید به آن شک کرد.
در ادامه، آقای دکتر موحدی با اشاره به موضوع بحث و لزوم برنامه ریزی برای زبان فارسی از خانم دکتر عالیه کرد زعفرانلو– عضو هیئت علمی گروه زبان‌شناسی دانشگاه تربیت مدرس-  خواستند دربارة مسائل مختلفی؛ نظیر اینکه کدام بخش از زبان، نیاز به برنامه ریزی دارد، آیا واژه سازی ضروری است یا حساسیت در این مورد بی مورد است؟ و... توضیح دهند که ایشان به اهمیت صدا، طول هجا و طول کلمه در قابلیت تولید واژگان اشاره کردند و دربارة آواهای زبان فارسی، گفتند زبان فارسی بیست و سه همخوان و شش واکه (مصوت) دارد که از آن میان، پنج صدا (ر- ل- م- ن-ی) نرم تر و هجده تای دیگر سخت‌تر تلفظ می شوند که بسامد این پنج صدا نسبت به بقیه بیشتر است، در نتیجه زبان فارسی در مقایسه با زبان آلمانی که خشن و درشت است- نرم تر به گوش می رسد. ایشان، با این توضیحات به اهمیت انتخاب همخوان‌ها در واژه سازی و به اهمیت طول کلمه و تعداد هجای کمتر نیز اشاره کردند و گفتند در انتخاب برندها، گزینش زبان شناس، واژه‌هایی است که همه بتوانند تلفظ کنند یا در همة زبان‌ها قابل تلفظ باشد و از لحاظ صدا، طول هجا و طول کلمه مناسب باشد و قابلیت تولید داشته باشد.
در ادامه، آقای دکتر موحدی به پرسش ضرورت واژه‌سازی بازگشتند و خانم دکتر شقاقی – عضو هیئت علمی گروه زبان‌شناسی دانشگاه علامه- گفتند واژه سازی اصلاً امر بیهوده ای نیست و پرسش‌هایی مطرح کردند اینکه برای واژه سازی برنامه ریزی زبانی نیاز است؟ چه هدفی دارد؟ و چه کسی متولی آن است؟ خانم دکتر شقاقی به مشکلات کاربرد واژه‌های وضع شده در جامعه و موفق نبودن آن در راه پیدا کردن میان مردم صحبت کردند و بیان کردند حتی در سازمان صدا و سیما که باید نظارتی بر این امر باشد، برنامه‌گردانان اول اصطلاح وضع شده را مسخره می کنند و بعد آن را به‌کار می برند، همچنین ایشان به امر ترجیح کاربران زبان در استفاده از واژه‌های زبان های انگلیسی و فرانسه بر زبان فارسی اشاره کردند و به نداشتن برنامه‌ریزی زبانی و نداشتن سازمان متولی آن، همچنین کندی ساخته شدن واژه‌ها اشاره کردند و به امر مهم مورد پذیرش قرار نگرفتن واژه‌های ابداعی و ضرورت ریشه‌یابی آن اشاره کردند همچنین به لزوم برنامه‌ریزی آموزش و پرورش نیز در این امر اشاره کردند. ایشان برای برنامه‌ریزی، پاسخ به پرسش‌هایی از این قبیل را ضروری دانستند که در حوزة علوم دانشگاه می‌توانیم بگوییم واژه سازی می‌کنیم تا در واژه‌سازی، کدام فرایند را به‌کار بریم؟ سپس ادامه دادند مجبوریم پیکره‌ای داشته باشیم که کدام واژه ها کاربرد بیشتری دارد، کدام واژه ها فعال‌تر است که بعد بگوییم واژه های مرکب می‌سازیم و نیاز به برنامه‌ریزی است که برای چه کاری می‌خواهیم واژه سازی کنیم؟ برای آموزش و پرورش؟ دانشگاه؟ ایشان سپس پاسخ دادند برنامه‌ریزی نداریم و سازمان متولی‌اش را هم نداریم، اینکه چه تعداد واژة ابداعی رواج پیدا می‌کند نیز مشخص نیست و اینکه در بخش ساخت واژه‌ها چه مانعی وجود دارد و نقص کجاست نیز پرسش های دیگری است که پاسخی به آن داده نشده است. ایشان در پایان، به این موضوع مهم اشاره کردند که اگر پذیرش مردم مهم است، بسته به اینکه چقدر آن واژه ساز به لحاظ علمی مقبول است نیز به روان شناسی زبان برمی‌گردد. ایشان در پایان سخنان خود گفتند باید برنامه‌ریزی انجام داد و سازمان متولی‌اش را  نیز -که مسئولیت اجرایی داشته باشد- تعیین کرد.
آقای دکتر موحدی پس از سخنان خانم دکتر شقاقی به نقش مهم آموزش و پرورش در برطرف کردن بخشی از مشکلات غلط نویسی اشاره کردند، سپس پرسش هایی از این دست مطرح کردند که برای زبان اول چه باید کرد؟ برای زبان دوم چه فکرهایی باید انجام داد؟ و درحالی‌که برخی مخالف واژه سازی هستند در مقابل واژه‌هایی که میان مردم مقبول هستند مانند کامپیوتر آیا لزومی دارد رایانه را به‌کار بریم؟ یا این کار را انجام ندهیم؟ در ادامه، آقای دکتر امن خانی –عضو هیئت علمی دانشگاه گلستان- به موضوع مهمی اشاره کردند که از نظر ایشان واژه ساختن یا نساختن مسئله نیست بلکه گزینة سوم این است که برای چه واژگانی بسازیم و برای چه واژگانی نسازیم؟ ایشان گفتند توصیه شده برای واژگانی که معنا هستند واژه سازی کنیم نه برای همة واژگان.  
سپس آقای دکتر طاهری – عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی- به موضوع بسیار مهم لزوم بررسی و مرور انتقادی سیاست‌های زبانی دهه‌های مختلف فرهنگستان و لزوم برنامه‌ریزی برای آینده اشاره کردند و خانم دکتر راکعی- عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی- ضمن تأئید این نکته گفتند پیدا کردن منشأ مشکل و برنامه ریزی برای آن بسیار مهم است. آقای دکتر کریمی دوستان نیز به این امر اشاره کردند که در بخش‌هایی از زبان فارسی از جمله واژه سازی به برنامه ریزی نیاز داریم که تا اینجایش کافی نبوده است. ایشان به موضوع مهمی که در کلام آقای دکتر قبادی بود اشاره کردند که بی توجهی به هویت ملی، بی‌توجهی به منابع ارزشمند زبان فارسی است و اینکه مسئلة واژه سازی برمی گردد به اینکه چقدر برای هویت ملی خود ارزش قائل هستیم؟ چقدر آکادمی زبان و ادبیات داریم؟ چقدر برای سواد ادبی برنامه‌ریزی داریم و ضعف سواد ادبی را برطرف کرده‌ایم؟
سپس آقای دکتر حاجیان نژاد – عضو هیئت علمی دانشگاه تهران- به موضوع  بی‌توجهی به هویت ملی و فراموش شدن ایران و ارتباطش با بی‌توجهی به زبان فارسی اشاره کردند و گفتند اگر می‌خواهیم زبان فارسی ماندگار باشد باید به ایران و هویت ملی توجه کنیم. آقای دکتر جعفری دهقی –عضو گروه زبان شناسی شورای برسی متون- نیز دغدغه مند نبودن نسبت به زبان فارسی را مشکل دیگری قلمداد کردند.
خانم دکتر میردهقان – عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی- در تأیید صحبت‌های آقای دکتر حاجیان نژاد به ضرورت بحث آموزش فرهنگ و هویت اشاره کردند و به موضوعات جذاب انتشارات بین المللی راتلج اشاره کردند؛ از جمله آموزش زبان فارسی به عنوان زبان دوم، زبان‌های درخطر ایرانی، گویش‌های ایرانی و گفتند به نظر می‌رسد آنها بیشتر از فارسی زبان‌ها در فکر برنامه‌ریزی برای زبان هستند.
 پس از ایشان، خانم دکتر رضوانیان -عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران- با طرح پرسش‌هایی به این موضوع پرداختند که دغدغة زبان فارسی جدی است یا مقطعی؟ و فرهنگستان زادة چه شرایطی است؟ چرا دارند زبان را خراب می‌کنند؟ و در ادامه، به لزوم نقد دربارة این مسائل اشاره کردند و گفتند نهاد فرهنگستان، نهادی است که از درون، به نقد عملکردش برنخاسته‌اند و وقتی متولیان چنین نهادی خودشان دغدغة زبان ندارند، واکنشی به آن ایجاد می شود، همچنین ایشان به لزوم رویکرد انتقادی به‌جای رویکرد تعبدی دربارة چرایی این وضعیت اشاره کردند و دربارة مقولة واژه‌سازی اعتقاد داشتند نمی‌تواند نهاد خاص به شکل بسته داشته باشد و به موضوع انحصارطلبی فرهنگستان در امر واژه گزینی و بسته بودن این نهاد انتقاد کردند و اتخاذ رویکرد انتقادی را در این مورد  ضروری دانستند و گفتند فرهنگستان باید مدل باز داشته باشد و اینکه آنها فکر کنند خودشان تنها متولی های زبان هستند اشتباه است.
خانم دکتر راکعی هم در ادامة همین بحث، به برنامه‌ریزی برای گویش‌ها اشاره کردند و به لزوم ایجاد گروهی به نام گویش‌شناسی اشاره کردند و به یکی از دلایل پاس داشتن فرهنگ، یعنی ادبیات ملی اشاره کردند که پشتوانة آن زبان است. خانم دکتر زعفرانلو نیز به یکی از دلایل فارسی ماندن زبان، در ورود اسلام اشاره کردند و گفتند با گسترش اسلام، زبان فارسی، عربی نشد، در حالی‌که مصر با آن همه عظمت، زبان قبطی را از دست داد و عربی شد، اما ادبیات مکتوب ایران به پشتوانة فردوسی و...آن‌قدر قوی بود که عربی نشد و تمام لهجه ها به پشتوانة حفظ زبان فارسی باقی مانده است. ایشان در بخش دیگری از سخنان خود به نکتة مهم دیگر( لزوم معادل یابی سریع) واژه های وارداتی در فرهنگستان اشاره کردند و گفتند جایگزینی واژه‌های وارداتی در رسالة دانشجویان به دلیل استفاده دانشجویان از نظریه‌های جدید، زودتر از فرهنگستان انجام می‌شود. سپس آقای دکتر امینی – عضو پژوهشکده میراث فرهنگی- به این موضوع اشاره کردند که منظور از زبان فارسی، زبان فارسی داخل ایران است یا خارج ایران؟ ایشان گفتند در کشورهای فارسی زبان مانند ازبکستان فارسی زبان هستند و در تاجیکستان و افغانستان زبان فارسی، رسمی است، اما حدود سی سال است که تاجیکستان مستقل شده و سایة زبان روسی روی زبان فارسی است و در افغانستان، برنامه ریزی‌ها در جهت برکشیدن پشتو است پس در افغانستان هم فارسی در برابر زبان ایرانی دیگری است و مسئلة اصلی زبان فارسی، مسئلة هویتی است. ایشان در ادامه، به ضرورت تقویت پشتوانه‌های آن یعنی خوانش تاریخ و متون کهن فارسی در شناخت نقش مهم زبان فارسی اشاره کردند.
در پایان، آقای دکتر موحدی – دبیر نشست- از برگزاری چنین جلسه‌هایی ابراز خوشحالی کردند و برنامه‌ریزی برای حل مسائل زبان فارسی را رخداد ارزشمندی دانستند و از همه استادان، خصوصاً استادان گروه زبان‌شناسی که به تبادل نظر دربارة این موضوع پرداختند، تشکر کردند و از آقای دکتر طاهری خواستند از میان بحث‌های مطرح شده چند محور را برای بحث‌ جلسه‌های آینده و برنامه ریزی برای آن، انتخاب کنند که ایشان به دو محور اشاره کردند؛ محور اول سیاست‌های برنامه‌ریزی زبانی در ایران و مروری تاریخی- انتقادی به آن و محور بحث دوم، زبان فارسی، زبان مشترک اقوام ایرانی، سپس ایشان افراد متخصصی برای بحث در این حوزه‌ها در جلسه‌های آینده انتخاب کردند و آقای دکتر موحدی ضمن تشکر از حاضران در جلسه، بار دیگر از استادان گروه زبان‌شناسی تشکر و ختم جلسه را اعلام کردند.
1398/11/12


نام و نام خانوادگی :
ایمیل :
* متن کامنت :
 

خانه چاپ ارسال به دوستان نسخه متنی کوچک کردن متن بزرگ کردن متن دانلود خروجی پی دی اف خروجی میکروسافت ورد
تعداد بازدید : 235
5.9/10 (تعداد آرا 10 نفر )